Wanneer mag het
- Ernstig nadeel voor cliënt of omgeving dreigt.
- Geen vrijwillig alternatief mogelijk.
- Proportioneel, subsidiair, doelmatig (de drie criteria).
- Past binnen zorgplan of acute noodsituatie.
Het stappenplan (kern)
- Stap 1: zorgverantwoordelijke stelt onvrijwillige zorg voor en bespreekt in MDO.
- Stap 2: bij verlengen na 3 maanden — extern deskundige (niet betrokken bij zorg).
- Stap 3: na 6 maanden — externe deskundige + arts.
- Steeds: alternatieven onderzoeken, evalueren, afbouwplan.
Vormen van onvrijwillige zorg
- Medicatie (gedragsbeïnvloedend).
- Beperking bewegingsvrijheid (bedhek, deur op slot).
- Insluiting (separatie, afzondering).
- Toezicht (camera, GPS).
- Beperking eigen leven (post, bezoek, telefoon).
- Onderzoek aan kleding/lichaam, urineonderzoek.
Goede uitvoering
- Leg uit aan cliënt en vertegenwoordiger — ook als ze verzet plegen.
- Pas zachtste vorm toe die werkt.
- Observeer en rapporteer effect én bijwerking.
- Bouw af zodra mogelijk; niet wachten op evaluatiemoment.
- Bespreek in elke evaluatie: kan het lichter, korter, anders?
Niet zonder stappenplan
Behalve in acute noodsituatie (max 1 week ad-hoc) — dan binnen 24 uur melden en stappenplan starten. Anders is het onrechtmatig.
Registratie en toezicht
- Elk besluit + onderbouwing in dossier.
- Halfjaarlijks digitaal overzicht (DiZ) naar IGJ.
- Klachtenfunctionaris en CCE betrekken bij vastlopen.
- Cliëntvertrouwenspersoon (CVP) altijd toegankelijk.
Veelgestelde vragen
Wat is onvrijwillige zorg (Wzd)?
Zorg waartegen de cliënt of vertegenwoordiger zich verzet, of waarvoor geen instemming kan worden gegeven. Mag alleen als laatste middel en via het Wzd-stappenplan.
Wat is het stappenplan?
Vaste route: probleemanalyse, multidisciplinair overleg, externe deskundige, evaluatie. Doel: zo kort en zo licht mogelijk, en steeds zoeken naar alternatieven.
Wie beslist?
De zorgverantwoordelijke stelt voor, MDO besluit. Bij verlengen of zwaardere maatregelen komt een externe deskundige erbij. Zorgaanbieder is eindverantwoordelijk.
Hoe lang mag onvrijwillige zorg duren?
Zo kort mogelijk. Maximaal 3 maanden per stap, daarna evaluatie en zo nodig nieuwe stap. Doel is altijd afbouwen.
Wat registreer je?
Type maatregel, reden, alternatieven geprobeerd, duur, effect, evaluatiedatum. Halfjaarlijks overzicht naar IGJ.