Voor wie geldt de Wzd?
De Wzd geldt voor mensen met een psychogeriatrische aandoening (vaak dementie) of een verstandelijke beperking, ongeacht waar zij wonen. Dat betekent: thuis, in een woonvorm, een woning met 24-uurs zorg, een zorginstelling of een Wzd-geregistreerde accommodatie. Sinds 2021 vallen ook mensen met Korsakov, Huntington en niet-aangeboren hersenletsel (NAH) met vergelijkbare zorgvraag onder de wet.
Wat is onvrijwillige zorg?
Onvrijwillige zorg is zorg waar de cliënt zich tegen verzet of waar de wettelijk vertegenwoordiger zich tegen verzet. De Wzd noemt negen vormen:
- Toedienen van vocht, voeding of medicatie tegen de wil (incl. vermalen en mengen).
- Verrichten van medische controles of andere medische handelingen.
- Beperken van de bewegingsvrijheid (Zweedse band, bedhekken, gesloten deuren).
- Insluiten (separeer, time-out-ruimte).
- Uitoefenen van toezicht op de cliënt (camera, GPS, deuralarm).
- Onderzoek aan kleding of lichaam.
- Onderzoek van de woon- of verblijfsruimte.
- Controle op gedragsbeïnvloedende middelen.
- Beperken van de vrijheid om het eigen leven in te richten (bezoek, telefoon, internet).
Ook 'kleine' interventies
Het stappenplan — 'Nee, tenzij'
Voordat onvrijwillige zorg ingezet mag worden, moet het stappenplan doorlopen worden:
- Stap 1 — Zorgverantwoordelijke + deskundige bespreken samen alternatieven. Vrijwillige zorg blijft eerste keuze.
- Stap 2 — Bij doorzetting onvrijwillige zorg: MDO binnen 2 weken met arts, gedragsdeskundige, vertegenwoordiger en evt. cliënt.
- Stap 3 — Bij voortduren na 3 maanden: externe deskundige beoordeelt en adviseert.
- Stap 4 — Evaluatie minimaal elke 3 maanden; doel is afbouwen.
- Acuut: tijdelijke onvrijwillige zorg mag (max. 2 weken) maar stappenplan moet direct gestart.
Rol van de begeleider
Als begeleider speel je een sleutelrol:
- Signaleer verzet — verbaal én non-verbaal (terugtrekken, afweren, wegduwen).
- Documenteer feitelijk: wat, wanneer, in welke situatie, hoe lang.
- Zoek altijd eerst alternatieven: andere benadering, andere begeleider, ander tijdstip, structuur, prikkelreductie.
- Bespreek vermoedens in MDO en met persoonlijk begeleider.
- Werk binnen het zorgplan; voer geen onvrijwillige zorg uit die daar niet in staat.
- Informeer cliënt en vertegenwoordiger over wat er gebeurt en waarom.
Rechten van de cliënt
- Recht op de minst beperkende vorm van zorg.
- Recht op informatie in begrijpelijke taal.
- Recht op een cliëntvertrouwenspersoon (CVP) — onafhankelijk, gratis.
- Recht op klachtbehandeling: eerst interne klachtenfunctionaris, dan klachtencommissie Wzd, dan kantonrechter.
- Recht op evaluatie en aanpassing van het zorgplan.
- Recht op weerlegging in het dossier.
Meldplicht bij IGJ
Zorgaanbieders melden tweemaal per jaar bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) welke onvrijwillige zorg is toegepast, voor hoeveel cliënten, en welke afbouwacties zijn ondernomen. De Wzd-functionaris in de instelling coördineert dit.
Wzd versus Wvggz — kort verschil
- Wzd — mensen met dementie of verstandelijke beperking. Stappenplan via zorgaanbieder.
- Wvggz — mensen met psychische stoornis. Crisismaatregel of zorgmachtiging via burgemeester/officier van justitie/rechter.
- Bij overlap (bv. LVB + psychiatrische stoornis): arts/gedragsdeskundige bepaalt welke wet leidend is.
Veelgestelde vragen
Wat is de Wet Zorg en Dwang (Wzd)?
De Wzd regelt sinds 2020 de rechten van mensen met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) of een verstandelijke beperking die te maken krijgen met onvrijwillige zorg. Uitgangspunt: 'Nee, tenzij' — dwang is alleen toegestaan als laatste optie, na het stappenplan.
Wat is onvrijwillige zorg?
Zorg waar de cliënt zich tegen verzet of waar de wettelijk vertegenwoordiger zich tegen verzet. Voorbeelden: medicatie tegen wil, bedhekken, fixatie, beperken van bewegingsvrijheid, vermalen van medicatie en stiekem in eten doen, of beperken van bezoek.
Wat is het stappenplan onvrijwillige zorg?
Een verplichte route voordat onvrijwillige zorg ingezet mag worden: 1) zorgverantwoordelijke + deskundige bespreken alternatieven, 2) MDO met arts/gedragsdeskundige, 3) externe deskundige binnen 3 maanden, 4) periodieke evaluatie. Doel: onvrijwillige zorg voorkomen of tot minimum beperken.
Wat is het verschil tussen Wzd en Wvggz?
Wzd is voor mensen met dementie en verstandelijke beperking. Wvggz (Wet verplichte ggz) is voor mensen met een psychische stoornis. Beide vervingen op 1-1-2020 de BOPZ. Bij twijfel over de juiste wet: in overleg met arts/gedragsdeskundige.
Welke rechten heeft de cliënt onder de Wzd?
Recht op zorg in de minst beperkende vorm, recht op informatie, recht op een cliëntvertrouwenspersoon (CVP), recht op klachtbehandeling via klachtencommissie en eventueel rechter, recht op evaluatie en op intrekking van het zorgplan.