Wet zorg en dwang (WZD)

• Sinds 1 januari 2020 vervangt de WZD de oude Wet BOPZ voor de doelgroep verstandelijk beperkten en psychogeriatrische cliënten.
• Doel: bescherming van de cliënt tegen onnodige inperking van vrijheid.
• Hoofdregel: zorg gebeurt vrijwillig. Onvrijwillige zorg alleen als er ernstig nadeel dreigt en er geen alternatief is.
• Geldt thuis, in dagbesteding én in de instelling — locatie-onafhankelijk.

Zorg waar de cliënt of vertegenwoordiger zich tegen verzet, of die wordt geboden ondanks bezwaar. Het kan ook zorg zijn die de cliënt accepteert maar die zijn vrijheid beperkt.

• Toedienen van medicatie tegen de wil (bv. rustgevende medicatie).
• Beperken van bewegingsvrijheid (deur op slot, bedhekken, gordel in rolstoel).
• Insluiting (eigen kamer, prikkelarme ruimte, separeer).
• Toezicht via cameratoezicht of GPS-tracker.
• Beperken van bezoek, telefoon, internet of eten/drinken.
• Onderzoek aan kleding of lichaam.
• Beperken van eigen leven (geen alcohol, geen roken, vaste bedtijd).

1. 1Stap 1 — Multidisciplinair overleg: bespreek of er écht ernstig nadeel is en of alternatieven zijn geprobeerd. Leg de overwegingen vast.
2. 2Stap 2 — Externe deskundige: lukt het niet vrijwillig, raadpleeg dan een deskundige van buiten het team (bv. AVG-arts, gedragsdeskundige).
3. 3Stap 3 — Evaluatie binnen 3 maanden: werkt de maatregel? Kan het minder? Kan het stoppen?
4. 4Stap 4 — Verlenging alleen na nieuw MDO en opnieuw extern advies. Maatregel staat in het zorgplan.
5. 5Stap 5 — Afbouwen zodra mogelijk. De WZD is een trap omhoog die je weer afdaalt.

• Zorgverantwoordelijke: regisseert het zorgplan en het stappenplan (vaak persoonlijk begeleider).
• WZD-functionaris: onafhankelijke deskundige (gz-psycholoog, orthopedagoog-generalist of AVG-arts) die toeziet op de wet.
• Vertegenwoordiger: behartigt de belangen — partner, ouder, mentor of curator.
• Cliëntvertrouwenspersoon (CVP): onafhankelijk, gratis, alleen voor de cliënt.
• IGJ: inspecteert en kan handhaven. Ernstig incident → melden.

• Signaleer als zorg de vrijheid van een cliënt beperkt — ook 'kleine' dingen tellen.
• Bespreek het in het team voordat je een beperkende maatregel uitvoert.
• Rapporteer elke onvrijwillige interventie: wat, waarom, hoe lang, reactie cliënt, alternatieven geprobeerd.
• Zoek samen met de cliënt naar de minst ingrijpende oplossing.
• Ken het zorgplan: welke maatregelen zijn afgesproken, op welke gronden en wanneer is de evaluatie?

• WZD: voor mensen met verstandelijke beperking of psychogeriatrische aandoening (dementie, Korsakov, Huntington).
• Wvggz (Wet verplichte ggz): voor mensen met een psychiatrische stoornis.
• Beide vervangen sinds 2020 de oude Wet BOPZ.
• Bij twijfel over welke wet van toepassing is: overleg met de gedragsdeskundige of arts.