Herkennen
- Acuut begin (uren-dagen), fluctuerend beloop ('s avonds vaak erger).
- Aandacht en concentratie zwak, onsamenhangend praten.
- Bewustzijn helder ↔ gedaald, vaak omgekeerd dag-nacht.
- Wanen, hallucinaties (visueel meer dan auditief).
- Hyperactief: onrust, plukgedrag, agressie.
- Hypoactief: traag, suf, teruggetrokken — gemist.
- Gemengd: schommelt tussen beide.
Screening
Oorzaken — PIDIME
- P — Pijn (vaak onderbehandeld bij dementie).
- I — Infectie (UWI, pneumonie, sepsis).
- D — Dehydratie, ondervoeding, elektrolyt.
- I — Intoxicatie / medicatie / onttrekking alcohol/benzo.
- M — Metabool, Mictie (retentie).
- E — Eliminatie (obstipatie/fecale impactie).
- Plus: hypoxie, koorts, recent OK, verandering omgeving.
Niet-medicamenteuze aanpak
- Oriëntatie: klok, kalender, daglicht, eigen spullen.
- Bril en gehoorapparaat op.
- Rustige omgeving — geen tv 24/7, max prikkels.
- Vaste, vertrouwde gezichten.
- Familie betrekken — aanwezigheid kalmeert.
- Mobiliseren, slaaphygiëne, dag-nachtritme bewaken.
- Goed eten/drinken, obstipatie voorkomen.
- Geen fixatie — verergert delier en geeft letsel.
Medicatie — terughoudend
- Eerst oorzaak behandelen.
- Haloperidol 0.5–1 mg po/im bij ernstige onrust of psychose.
- NIET bij Parkinson/Lewy-body (extrapiramidaal). Daar: clozapine of quetiapine.
- Benzodiazepine alléén bij alcohol/benzo-onttrekkingsdelier.
- Dagelijks evalueren en zo snel mogelijk afbouwen.
Communicatie met cliënt en familie
- Rustig, kort, herhaal, één opdracht tegelijk.
- Niet meegaan in waan, niet ontkennen — afleiden.
- Validatie van gevoel ('Het klinkt angstig').
- Familie uitleggen: dit is delier, niet 'gek geworden', meestal omkeerbaar.
- Waarschuw: cognitief herstel duurt soms weken-maanden; verhoogd dementierisico.
Rapportage
- DOSS-score per dienst.
- Begin, beloop, schommelingen.
- Vermoede oorzaak (PIDIME), genomen acties.
- Vocht, voeding, mictie, defecatie, slaap.
- Medicatieaanpassingen en effect.
- Veiligheid: vallen, dwalen, agressie.
Veelgestelde vragen
Wat is een delier?
Acute, fluctuerende verwardheid met aandachts- en bewustzijnsstoornis door een onderliggende somatische oorzaak. Anders dan dementie (acuut + fluctueert + omkeerbaar).
Wat is hypoactief delier?
Stille variant: teruggetrokken, suf, traag. Vaak gemist — wordt verward met depressie of moe-zijn. Even ernstig als hyperactieve vorm. Screen actief met DOSS.
Wat is PIDIME?
Geheugensteun oorzaken: Pijn, Infectie, Dehydratie/voeding, Intoxicatie/medicatie, Metabool/Mictie (urineretentie), Eliminatie (obstipatie). Behandel de oorzaak, niet alleen het gedrag.
Welke medicatie veroorzaakt delier?
Anticholinergica (oxybutynine, amitriptyline), benzodiazepinen, opioïden hoog gedoseerd, prednison, antiparkinson, sommige antibiotica. Beck-test of STOPP/START helpt herzien.
Wanneer haloperidol?
Alleen bij ernstige onrust, angst of psychotische symptomen die niet niet-medicamenteus opvangbaar zijn. Lage dosis (0.5–1 mg), kortdurend, evalueer dagelijks. Bij Parkinson/LBD: contraïndicatie.