De 7 R's — de basis van medicatieveiligheid
- Recept — klopt de opdracht met het actuele toedienschema?
- Reden — weet je waarvoor dit middel wordt gegeven?
- Cliënt — juiste persoon (controleer naam + foto/geboortedatum)?
- Tijd — juiste moment binnen de marge (meestal ± 30 min)?
- Dosis — juiste hoeveelheid, juiste sterkte?
- Toedieningsvorm — oraal, sublinguaal, transdermaal, injectie?
- Registratie — direct na toediening parafe in het systeem.
8e R: Reactie
BEM — bekwaamheidsverklaring medicatie
De Wet BIG en de Wkkgz vragen dat zorgmedewerkers bekwaam én bevoegd zijn voor wat ze doen. Voor medicatie betekent dit:
- Scholing volgen (theorie + praktijktoets).
- Aftekenen door een bevoegd toetser (vaak verpleegkundige of arts).
- Periodieke herhaling — vaak jaarlijks.
- Voor risicovolle handelingen (injecties, sondevoeding, zuurstof): aanvullende bevoegdheidstoets, soms onder verantwoordelijkheid van een BIG-geregistreerde.
Heb je geen BEM, of voel je je niet bekwaam in een specifieke situatie? Dan mag en moet je weigeren. Dat is geen weigering van zorg, maar borging van veiligheid.
Dubbele controle — wanneer verplicht?
Dubbele controle is wettelijk verplicht bij risicovolle medicatie en wordt door de meeste instellingen breed toegepast. Een tweede bekwame collega controleert onafhankelijk: cliënt, middel, dosis, tijd, route. Beide tekenen.
- Insuline, opiaten, antistolling, cytostatica: altijd dubbele controle.
- Kinderdoses en risicocliënten: altijd dubbele controle.
- Solitair werken zonder collega: gebruik beeldbel-controle of digitale BarCode-medication-administration (BCMA).
- Bij twijfel: bel arts, apotheker of de bereikbaarheidsdienst.
Medicatie weigering — wat te doen?
Een wilsbekwame cliënt mag medicatie weigeren (WGBO art. 7:450). Stappen:
- Vraag wat de reden is. Soms is het smaak, tijdstip of vorm — vaak op te lossen.
- Bied alternatieven: andere vorm, ander tijdstip, eerst iets eten/drinken.
- Bij blijvende weigering: arts informeren.
- Bij wilsonbekwaamheid + ernstig risico: stappenplan onvrijwillige zorg (Wzd of WGBO-vervangend toestemming) volgen.
- Nooit stiekem mengen in eten of drinken zonder dit stappenplan.
- Altijd vastleggen: wat geweigerd, reden, actie, wie geïnformeerd.
Bijwerkingen en interacties herkennen
Veelvoorkomende waarschuwingssignalen die direct gemeld moeten worden aan arts/apotheker:
- Huiduitslag of jeuk binnen 24 uur na nieuwe medicatie.
- Sufheid, valneiging, verwardheid (vooral bij ouderen + benzodiazepinen).
- Buikpijn, misselijkheid, bloed bij ontlasting (NSAID's, antistolling).
- Onverklaarde bloedingen of blauwe plekken (antistolling).
- Hartkloppingen, ritmestoornissen, kortademigheid.
- Plotse verandering in gedrag, agitatie of stemming (psychofarmaca).
MIC-melden bij medicatie-incidenten
Bij elke afwijking van de opdracht doe je een MIC-melding. Het doel is leren — niet straffen.
- Wat: vergeten, dubbel, verkeerde cliënt, verkeerd tijdstip, verkeerde dosis, verkeerde toedieningsvorm.
- Wanneer: zo snel mogelijk na ontdekking.
- Hoe: feitelijk beschrijven (5 W's: wie, wat, waar, wanneer, waarom voor zover bekend).
- Direct actie: bel arts of bereikbaarheidsdienst voor inschatting risico.
- Cliënt en vertegenwoordiger informeren conform protocol.
- Bespreking in team om herhaling te voorkomen.
Tip
Veelgestelde vragen
Wat zijn de 7 R's van medicatie?
De 7 R's zijn: Recept (klopt de opdracht), Reden (waarom dit middel), Cliënt (juiste persoon), Tijd (juiste moment), Dosis (juiste hoeveelheid), Toedieningsvorm (juiste route) en Registratie (vastleggen + paraferen). Sommige instellingen voegen Reactie toe als 8e R.
Wat is BEM en wie mag medicatie geven?
BEM staat voor Bekwaamheidsverklaring Medicatie. Een begeleider mag pas medicatie aanreiken of toedienen na scholing en een BEM-verklaring. Voor risicovolle handelingen (injecties, sondevoeding) gelden aanvullende BIG-eisen of bevoegdheidstoetsen.
Wanneer doe je een MIC-melding?
Een MIC (Melding Incident Cliënt) doe je bij elke afwijking van de medicatie-opdracht: vergeten dosis, dubbele dosis, verkeerde cliënt, verkeerd tijdstip, weigering met onverwachte gevolgen, bijwerking, of bijna-incidenten. Doel: leren, geen straf.
Wat doe je bij medicatie-weigering?
Weigering respecteren is uitgangspunt — een cliënt heeft het recht om nee te zeggen (WGBO). Probeer rustig opnieuw, ga niet manipuleren of stiekem mengen. Bij medisch risico: arts inschakelen. Bij Wzd-cliënt: stappenplan onvrijwillige zorg volgen. Altijd vastleggen in dossier.
Mag medicatie vermalen of in het eten?
Vermalen mag alleen na akkoord van apotheker (sommige tabletten verliezen werking of veroorzaken letsel). Stiekem in eten/drank is onvrijwillige zorg en valt onder de Wzd: alleen na stappenplan, met arts en vertegenwoordiger, en alleen als laatste optie.