Veelvoorkomende stoornissen
- Insomnie: moeite inslapen, doorslapen of te vroeg wakker, met daginvloed.
- OSAS: obstructieve slaapapneu — ademstops, snurken, daghyperslaperigheid.
- Restless Legs (RLS): kriebel in benen, drang tot bewegen, 's avonds/'s nachts.
- Narcolepsie: ongewenste slaap overdag, kataplexie.
- Circadiaanritmestoornis: verschoven slaapfase.
- Parasomnieën: slaapwandelen, nachtmerries, REM-gedragsstoornis.
Slaaphygiëne — eerste interventie
- Vast op- en bedtijdstip, óók in het weekend.
- Slaapkamer donker, koel (16–19°C), stil.
- Geen schermen het laatste uur — blauw licht onderdrukt melatonine.
- Geen cafeïne na 14 uur, geen alcohol als slaapmiddel.
- Geen dutjes > 20 min na 15 uur.
- Bed alleen voor slaap en seks.
- Bewegen overdag, maar niet vlak voor bed.
CGT-i — bewezen effectief
- Slaaprestrictie: tijdelijk inkorten tijd in bed = hogere slaapdruk.
- Stimuluscontrole: bij niet slapen na 20 min uit bed.
- Cognitieve herstructurering: catastrofale gedachten ('ik kan niet zonder 8u') aanpakken.
- Ontspanning, ademhaling.
- Veel zorgverzekeraars vergoeden online CGT-i (bv. i-Sleep).
OSAS herkennen en doorverwijzen
- STOP-BANG vragenlijst (snurken, moe, observed apneu, druk, BMI > 35, leeftijd > 50, nek > 40 cm, man).
- Niet-behandeld OSAS verhoogt risico op hypertensie, infarct, CVA, diabetes, verkeersongeval.
- CPAP is goudstandaard; MRA bij milde vorm.
- Gewicht, slaaphouding (zijligging), alcoholmijden helpen.
Medicatie — terughoudend
Benzodiazepinen en Z-drugs
- Melatonine bij circadiaanproblemen, niet als slaappil.
- Mirtazapine off-label laag bij depressie + insomnie.
- Bij RLS: ijzergebrek check, dopamine-agonisten of gabapentine.
- Antihistaminica (promethazine) ongeschikt voor ouderen.
Slaap en GGZ
- Slecht slapen verhoogt risico op depressie en angst — en andersom.
- Bij depressie: vroeg wakker worden klassiek.
- Bij PTSS: nachtmerries — prazosine of imagery rehearsal therapy.
- Bij manie: slaapgebrek triggert episode.
- Behandel onderliggende stoornis primair.
Veelgestelde vragen
Wat is CGT-i?
Cognitieve Gedragstherapie voor Insomnie — eerstekeusbehandeling. Combineert slaaprestrictie, stimuluscontrole, ontspanning en cognitieve herstructurering. Effectiever en duurzamer dan slaapmedicatie.
Wanneer denk je aan slaapapneu (OSAS)?
Snurken met ademstops, ochtendhoofdpijn, oncontroleerbare slaperigheid overdag, hypertensie, overgewicht, dikke nek. Verwijs slaapcentrum — CPAP-behandeling kan levens veranderen.
Is melatonine een veilig alternatief?
Bij circadiaanritmestoornis (bv. blinden, ploegendienst, vertraagde fase) en kinderen met autisme bewezen effectief. Bij gewone insomnie beperkt effect. Lage dosis (0.5–1 mg), 30 min voor slaap.
Waarom zijn benzodiazepinen problematisch?
Effectief op korte termijn, maar tolerantie, afhankelijkheid, valrisico, cognitief verval en rebound-insomnie. Niet meer dan 2–4 weken. Afbouwen volgens schema, nooit abrupt.
Wat zijn slaaphygiëne-basics?
Vaste tijden, donker en koel slaapkamer, geen schermen 1 uur ervoor, geen cafeïne na 14 uur, geen alcohol als slaapmiddel, geen lange dutjes, bed alleen voor slaap en seks.